गडचिरोली : ग्रामीण, दुर्गम व आदिवासी भागातील नागरिकांना त्यांच्या घराजवळच वेळेवर, दर्जेदार व सर्वसमावेशक आरोग्य सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी प्राथमिक स्तरावरील आरोग्य कर्मचाऱ्यांचे सक्षमीकरण आवश्यक आहे, असे प्रतिपादन आरोग्य विभागाचे नागपूर मंडळाचे उपसंचालक डॉ.शशिकांत शंभरकर यांनी केले. कोरची तालुक्यातील प्राथमिक आरोग्य केंद्र कोटगुल येथे स्थानिक शासकीय आश्रमशाळेच्या सभागृहात आयोजित दोन दिवसीय ‘सर्वंकष प्राथमिक आरोग्य सेवा’ प्रशिक्षण वर्गाला सदिच्छा भेट देऊन त्यांनी पाहणी केल्यानंतर कर्मचाऱ्यांना सविस्तर मार्गदर्शन केले.
उपसंचालकांची भेट व मार्गदर्शन
दिनांक 7 ऑक्टोबर रोजी उपसंचालक डॉ.शशिकांत शंभरकर यांनी कोटगुल येथील प्रशिक्षण सत्रांची पाहणी करून प्रशिक्षणार्थी आरोग्य कर्मचाऱ्यांशी थेट संवाद साधला. यावेळी त्यांनी CPHC अंतर्गत दिल्या जाणाऱ्या सर्वंकष प्राथमिक आरोग्य सेवांचे महत्त्व विशद केले. दुर्गम भागात सेवा देताना येणाऱ्या आव्हानांवर मात करून आरोग्य कर्मचाऱ्यांनी अधिक जबाबदारीने व समन्वयाने कार्य करावे, असे आवाहन त्यांनी केले.
तसेच प्राथमिक स्तरावर आजारांचे लवकर निदान, वेळेवर योग्य उपचार, प्रतिबंधात्मक उपाययोजना, आरोग्य शिक्षण, नियमित पाठपुरावा (Follow-up) आणि वेळेवर रेफरल यावर त्यांनी विशेष भर दिला. उपलब्ध मनुष्यबळ व साधनसामग्रीचा प्रभावी वापर करून आरोग्य सेवांचा दर्जा सातत्याने सुधारण्याचे निर्देश देत त्यांनी कर्मचाऱ्यांच्या सक्रिय सहभागाचे कौतुक केले. या प्रशिक्षणातील कौशल्यांचा प्रत्यक्ष क्षेत्रीय कामात उपयोग करून प्रत्येक पात्र लाभार्थ्यापर्यंत समग्र, प्रतिबंधात्मक, उपचारात्मक, पुनर्वसनात्मक व प्रोत्साहनात्मक सेवा पोहोचवाव्यात, अशी अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली.
विविध आरोग्य सेवांवर सखोल सत्रे व प्रात्यक्षिके
प्राथमिक आरोग्य व्यवस्थेला अधिक सक्षम, गुणवत्तापूर्ण आणि लोकाभिमुख करण्याच्या दृष्टीने 6 व 7 ऑक्टोबर रोजी प्राथमिक आरोग्य केंद्र कोटगुल येथे विशेष प्रशिक्षणाचे आयोजन करण्यात आले होते. या दोन दिवसीय प्रशिक्षण सत्रात आरोग्य कर्मचाऱ्यांना प्राथमिक स्तरावर नागरिकांना आवश्यक असणाऱ्या विविध सर्वंकष आरोग्य सेवांबाबत सखोल मार्गदर्शन व तांत्रिक प्रशिक्षण देण्यात आले.
प्रशिक्षणादरम्यान केवळ सैद्धांतिक माहिती न देता प्रत्यक्ष कौशल्याधारित प्रशिक्षण, केस स्टडी, केस प्रेझेंटेशन, प्रश्नोत्तर सत्रे, प्रत्यक्ष प्रात्यक्षिके तसेच ‘OSCE’ (Objective Structured Clinical Examination) पद्धतीने कौशल्यांचे काटेकोर मूल्यमापन करण्यात आले. या कार्यशाळेत प्रामुख्याने खालील विषयांचा समावेश होता.
* माता व बाल आरोग्य : सुरक्षित मातृत्व, प्रसूतीपूर्व (ANC) व प्रसूतीनंतरची (PNC) काळजी, बाल आरोग्य आणि सार्वत्रिक नियमित लसीकरण.
* असंसर्गजन्य व मानसिक आजार : असंसर्गजन्य आजारांचे (NCD) स्क्रिनिंग व व्यवस्थापन, मानसिक आरोग्य, वृद्ध रुग्णांची विशेष काळजी आणि उपशामक उपचार (Palliative Care).
* संसर्गजन्य व सामान्य आजार : सामान्य सांसर्गिक व किरकोळ आजारांचे व्यवस्थापन, संसर्गजन्य आजारांचे प्रतिबंध व नियंत्रण, श्वसनविकार, अतिसार व आमांश, त्वचारोग आणि तापाचे अचूक व्यवस्थापन.
* प्राथमिक उपचार व संदर्भ सेवा : आपत्कालीन प्राथमिक उपचार, प्रभावी आरोग्य शिक्षण आणि गरजेनुसार योग्य वेळी द्यावयाच्या संदर्भ सेवा (Referral Services).
या प्रत्यक्ष कौशल्याधारित शिक्षणामुळे प्राथमिक आरोग्य केंद्र, उपकेंद्र व आरोग्यवर्धिनी केंद्र (HWC) स्तरावर रुग्णांचे योग्य मूल्यांकन करून अचूक उपचार व वेळेत संदर्भ सेवा देण्याबाबत कर्मचाऱ्यांमध्ये मोठा आत्मविश्वास निर्माण झाला आहे.
आरोग्य यंत्रणेचे सक्षमीकरण
या दोन दिवसीय प्रशिक्षणामुळे प्राथमिक आरोग्य केंद्र कोटगुल अंतर्गत कार्यरत कर्मचाऱ्यांच्या ज्ञानात व कौशल्यात मोलाची भर पडली असून “प्रत्येक व्यक्तीपर्यंत दर्जेदार प्राथमिक आरोग्य सेवा” हे उद्दिष्ट साध्य करण्यासाठी स्थानिक यंत्रणा सज्ज झाली आहे.
या प्रशिक्षणाच्या यशस्वीतेसाठी जिल्हा प्रशिक्षण केंद्राच्या वैद्यकीय अधिकारी डॉ.रुचिता खांडरे, प्राथमिक आरोग्य केंद्र कोटगुलचे वैद्यकीय अधिकारी, सर्व CPHC प्रशिक्षक, समुदाय आरोग्य अधिकारी (CHO), आरोग्य सहाय्यक, आरोग्य सेवक (MPW), आरोग्य सेविका (ANM) व आशा स्वयंसेविकांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले.
